Cultura Histórica

um conceito revisitado

Autores

DOI:

https://doi.org/10.51359/2525-5649.2025.268080

Palavras-chave:

cultura histórica, didática da história, narrativas históricas, historicidade

Resumo

O presente artigo trabalha com a construção do conceito de Cultura Histórica, surgido na Didática da História (Geschichtsdidaktik) na Alemanha nos anos 1970, que busca compreender como as sociedades lidam com o passado. Inicialmente focado em instituições acadêmicas e escolares, o conceito expandiu-se para incluir a interação entre narrativas históricas, performances, infraestruturas mnemônicas e concepções subjacentes da área da História. Tal expansão são essenciais para um estudo intercultural e inclusivo pensando a expansão sobre os estudos históricos e suas fontes, especialmente nas dinâmicas contemporâneas multiculturais. Destaca-se também os desafios das abordagens tradicionais, como a exclusão de concepções não ocidentais e a tendência de deslegitimar narrativas divergentes da cultura escrita como as estruturas orais e mitos. Destaca-se ainda mudanças no regime de historicidade, como o presentismo, que influenciam a relação atual com o passado. Este trabalho busca enfatizar a importância da Cultura Histórica para refletir criticamente sobre práticas das construções dinâmicas da História, promovendo diálogo intercultural e reconhecimento de diferentes experiências históricas.

Biografia do Autor

Maria Grever, Universidade Erasmus de Roterdã

Professora Emérita de Teoria da História e Diretora do Centro de Cultura Histórica da Universidade Erasmus de Rotterdã.

Robbert-Jan Adriaansen, Universidade Erasmus de Roterdã

Professor do Departamento de História da Universidade Erasmus de Roterdã. Professor Titular de Cultura Histórica em Transição na Universidade de Ghent.

Arnaldo Martin Szlachta Junior, Universidade Estadual de Maringá

Professor da Universidade Estadual de Maringá (UEM).

Wilian Junior Bonete, Universidade Federal de Pelotas

Professor da Universidade Federal de Pelotas (UFPEL).

Referências

Aleida Assmann, “Re-framing Memory. Between Individual and Collective Forms of Constructing the Past”, in Karin Tilmans, Frank Van Vree, Jay Winter (eds.), Performing the Past. Memory, History, and Identity in Europe, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, pp. 35–50.

Alon Confino, Germany as a Culture of Remembrance: Promises and Limits of Writing History, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2006.

Aristotle, in William David Ross (ed.), Aristotle’s Physics, Oxford: Clarendon Press, 1936.

Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London: Verso, 1983.

Bernd Schönemann, “Geschichtsdidaktik Und Geschichtskultur”, in MÜTTER, Bernd Mütter e Bernd Schönemann (eds.), Geschichtskultur. Theorie—Empirie—Pragmatik, Weinheim: Deutscher Studien Verlag, 2000, pp. 26–58.

Bernd Schönemann, “Geschichtskultur Als Wiederholungsstruktur?”, Geschichte, Politik und ihre Didaktik, v. 34, n. 3–4 (2006), pp. 182–191.

Celia Applegate, A Nation of Provincials: The German Idea of Heimat, Berkeley: University of California Press, 1990.

Christian Tacke, Denkmal im sozialen Raum: nationale Symbole in Deutschland und Frankreich im 19. Jahrhundert [Monument in Social Space: National Symbols in Germany and France in the 19th Century], Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1995.

Christoph Cornelissen, Erinnerungskulturen: Deutschland, Italien und Japan seit 1945, Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch, 2003.

Chris Husbands, What Is History Teaching? Language, Ideas, and Meaning in Learning about the Past, Buckingham: Open University Press, 1996.

Claude Lévi-Strauss, The Savage Mind, London: Weidenfeld and Nicolson, 1966.

Claus Bryld, “Fra Historieskrivningens Historie til Historiekulturens Historie? Idéer til en Udvidelse af det Historiografiske Begreb”, in Christian Kvium (ed.), Historien og Historikerne I Norden Efter 1965, Aarhus: Aarhus Universitetsforlag, 1991, pp. 83–102.

David Dean, Yuri Meerzon e Kathryn Prince (eds.), History, Memory, Performance, New York: Palgrave Macmillan, 2015.

David Lowenthal, The Heritage Crusade and the Spoils of History, Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

David Lowenthal, The Past Is a Foreign Country—Revisited, Cambridge: Cambridge University Press, 2015.

Dennis Shemilt, “Adolescent Ideas About Evidence and Methodology in History”, in Chris Portal (Ed.), The History Curriculum for Teachers, London: The Falmer Press, 1987, pp. 39–61.

Diana Taylor, The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas, Durham: Duke University Press, 2003.

Dominick Lacapra, History and Memory after Auschwitz, Ithaca: Cornell University Press, 1998.

Elisabeth Erdmann e Wolfgang Hasberg, “Historical Culture, History Didactics and History Teaching”, in Elisabeth Erdmann e Wolfgang Hasberg (eds..), Facing—Mapping—Bridging Diversity. Foundation of a European Discourse on History Education, Pt. I, Schwalbach: Wochenschau Verlag, 2011, pp. 291–328.

Eric Hobsbawm, “A Invenção das Tradições”, in Eric Hobsbawm e Terence Ranger (orgs.), A invenção das tradições, Rio de Janeiro: Paz e Terra, 1997, pp. 9 -24.

Eric Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, Cambridge: Cambridge University Press, 1990.

Étienne François e Hagen Schulze, Deutsche Erinnerungsorte I, München: C.H. Beck, 2001.

Eviatar Zerubavel, Time Maps: Collective Memory and the Social Shape of the Past, Chicago, IL: University of Chicago Press, 2003.

Francesca Cappelletto, “Long-Term Memory of Extreme Events: From Autobiography to History” Journal of the Royal Anthropological Institute, v. 9, n. 2 (2003), pp. 241–260.

François Hartog, Regimes de historicidade: presentismo e experiências do tempo, Belo Horizonte: Autêntica, 2013.

Greg Dening, Performances, Chicago: University of Chicago Press, 1996.

Hans-Georg Gadamer, O problema da consciência histórica, Rio de Janeiro: Editora da FGV, 1998.

Hans-Joachim Pandel, “Geschichtskultur als Aufgabe der Geschichtsdidaktik: Viel zu wissen ist zu wenig”, in Hans-Joachim Pandel e Volkmar Oswalt, Geschichtskultur. Die Anwesenheit von Vergangenheit in der Gegenwart, Schwalbach/Ts.: Wochenschau Verlag, 1987, pp. 19–33.

Harry Jansen, “Time, Narrative, and Fiction: The Uneasy Relationship between Ricoeur and a Heterogeneous Temporality”, History and Theory, v. 54, n. 1 (2015), pp. 1–24.

Jack Lawrence Granatstein, Who Killed Canadian History?, Toronto: HarperCollins, 1998.

Jan Assmann, “Collective Memory and Cultural Identity”, New German Critique, n. 65 (1995), pp. 125–133.

Jay Winter, “The Performance of the Past: Memory, History, Identity”, in Katrien Tilmans, Frank Van Vree e Jay Winter (eds.), Performing the Past. Memory, History, and Identity in Europe, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, pp. 11–23.

John Langshaw Austin, How to Do Things with Words, Cambridge: Cambridge University Press, 1962.

John Pocock, Politics, Language and Time: Essays on Political Thought and History, Chicago: University of Chicago Press, 1971.

Joop Toebes, History: A Distinct(ive) Subject? The Problem of the Combination of History with Other Human and Social Sciences in Particular with Social Studies in Secondary Education in the Federal Republic of Germany, England and the Netherlands, Leiden: E.J. Brill, 1987.

Jörn Rüsen, “Didática da História: passado, presente e perspectivas a partir do caso alemão”, Práxis educativa, v. 1, n. 2 (2006), pp. 07-16.

Jörn Rüsen, “Geschichtsdidaktik Heute—Was ist und zu welchem Ende betreiben wir sie (noch)?”, in Ernst Hinrichs e Wolfgang Jacobmeyer (eds..), Bildungsgeschichte und Historisches Lernen, Frankfurt a/M: Georg-Eckert-Institut, 1991, pp. 9–24.

Jörn Rüsen, “Geschichtskultur”, in Klaus Bergmann (Ed.), Handbuch der Geschichtsdidaktik, Seelze-Velber: Kallmeyer’sche Verlagsbuchhandlung, 1997, pp. 38-56.

Jörn Rüsen, “O desenvolvimento da competência narrativa na aprendizagem histórica: Uma hipótese ontogenética relativa à consciência moral”, in Maria Auxiliadora Schmidt, Isabel Barca e Estevão de Rezende Martins (Org.), Jörn Rüsen e o Ensino de História, Curitiba: Editora da UFPR, 2011, pp. 51-78.

Jörn Rüsen, “Que es la cultura histórica? Reflexiones sobre una nueva manera de abordar la historia. Tradução: F. Sánchez Costa e Ib Schumacher”, in Füssmann, Grütter e Rüsen (eds.), Historiche Faszination, GeschichtsKultur Heute, Keulen, Weimar and Wenen: Böhlau, 1994, pp. 3-26.

Jörn Rüsen, “Was Ist Geschichtskultur? Überlegungen Zu Einer Neuen Art, Über Geschichte Nachzudenken”, in Historische Orientierung, Köln: Böhlau, 1994. pp. 211–234.

Jürgen Kocka, “History, the Social Sciences and Potentials for Cooperation with Particular Attention to Economic History”, Interdisciplines, v. 1, n. 1 (2010), pp. 43–63.

Karl-Ernst Jeismann, “Didaktik der Geschichte. Die Wissenschaft von Zustand, Funktion und Veränderung Geschichtlicher Vorstellungen im Selbstverständnis der Gegenwart”, in Ernst Kosthorst, Geschichtswissenschaft. Didaktik—Forschung—Theorie, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1977, pp. 9–33.

Karl Löwith, Meaning in History: The Theological Implications of the Philosophy of History, Chicago: University of Chicago Press, 1949.

Karl Pellens, Stefan Quandt e Hans Süssmuth, Geschichtskultur, Geschichtsdidaktik. Internationale Bibliographie, Paderborn: Schöningh, 1984.

Kees Ribbens, “A Narrative that Encompasses Our History: Historical Culture and History Teaching”, in Marja Grever e Siep Stuurman (eds..), Beyond the Canon. History for the Twenty-First Century, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2007, pp. 63–78.

Keith Windschuttle, The Killing of History: How a Discipline Is Being Murdered by Literary Critics and Social Theorists, Paddington, NSW: Macleay, 1994.

Klaus Filser, “Unity and Diversity of Our European Identity. Recommendations of the European Council on History Learning and Teaching”. in Elisabeth Erdmann e Wolfgang Hasberg (eds..), Facing—Mapping—Bridging Diversity, Schwalbach: Wochenschau Verlag, 2011, pp. 11–26.

Larry Ray e Derek Sayer, Culture and Economy: After the Cultural Turn, London: Sage, 1991.

Leo Dalhuisen, Joop Tobes, Dokt Verhagen, Geschiedenis op school. Deel I: Grondslagen, Groningen: Wolters-Noordhoff, 1982.

Lorna Plate e Anneke Smelik, “Performing Memory in Art and Popular Culture: An Introduction”, in Performing Memory in Art and Popular Culture, New York: Routledge, 2013, pp. 1–31.

Maria Grever, “Dilemmas of Common and Plural History. Reflections on History Education and Heritage in a Globalizing World”, in Mario Carretero, María Asensio e Miguel Rodríguez-Moneo (eds..), History Education and the Construction of National Identities, Charlotte, NC: Information Age Publishing, 2012, pp. 75–91.

Maria Grever, “Fear of Plurality. Historical Culture and Historiographical Canonization in Western Europe”, in Andreas Epple e Alexander Schaser (eds..), Gendering Historiography: Beyond National Canons, Frankfurt/New York: Campus Verlag, 2009, pp. 45–62.

Maria Grever, “Opvattingen en misvattingen over het geschiedenisonderwijs”, in Pim Den Boer, Gerrit Muller (eds..), Geschiedenis op school. Zes voordrachten over het geschiedenisonderwijs, Amsterdam: Publications KNAW, 1998, pp. 27–48.

Maria Grever e Carla Van Boxtel, Verlangen naar tastbaar verleden. Erfgoed, onderwijs en historisch besef, Hilversum: Verloren, 2014.

Maria Grever, Pieter de Bruijn e Carla Van Boxtel, “Negotiating Historical Distance: Or, How to Deal with the Past as a Foreign Country in Heritage Education”, Paedagogica Historica, v. 48, n. 6 (2012), pp. 873–887.

Maria Grever e Siep Stuurman, Beyond the Canon. History for the Twenty-First Century, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2007.

Mario Isnenghi, L’Italie par elle-même: lieux de mémoire italiens de 1848 à nos jours, Paris: Éd. Rue d’Ulm, 2013.

Martin Sabrow, Verwaltete Vergangenheit: Geschichtskultur und Herrschaftslegitimation in der DDR, Leipzig: Akademische Verlagsanstalt, 1997.

Moritz Demantowsky, “Geschichtskultur und Erinnerungskultur. Zwei Konzeptionen des einen Gegenstandes”, Geschichte, Politik und ihre Didaktik, v. 33, n. 1 (2005), pp. 11–22.

Murice Halbwachs, A Memória coletiva, São Paulo, Vértice/Revista dos Tribunais, 1990.

Maurice Halbwachs, On Collective Memory, Chicago: University of Chicago Press, 1992.

Maurice Mandelbaum, The Anatomy of Historical Knowledge, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1977.

Paul Ricoeur, “Narrative Identity”, Philosophy Today, v. 35, n. 1 (1991), pp. 73–81.

Paul Ricoeur, Tempo e narrativa, São Paulo: Papirus, 1994.

Paul Ricoeur, Tempo e narrativa: a intriga e a narrativa histórica, São Paulo: Martins Fontes, 2010.

Paul Ricoeur, Time and Narrative I, Chicago: University of Chicago Press, 1984.

Paul Ricoeur, Time and Narrative III, Chicago: University of Chicago Press, 1988.

Peer Vries, “Verhaal en betoog. Geschiedbeoefening tussen postmoderne vertelling en sociaal-wetenschappelijke analyse”, Tese (Pós-Doutorado em História), Rijksuniversiteit Leiden, 1995.

Per Aronsson, “Historiekultur i Förändring [Changing Historical Culture]”, in Per Aronsson (ed.), Makten Över Minnet: Historiekultur i Förändring, Lund: Studentlitteratur, 2000, pp. 7–33.

Peter Lee e Rosely Ashby, “Progression in Historical Understanding Ages 7–14”, in Peter Stearns, Peter Seixas e Sam Wineburg (eds..), Knowing, Teaching, and Learning History: National and International Perspectives, New York: New York University Press, 2000, pp. 199–222.

Peter Oliver Loew, Danzig und seine Vergangenheit 1793–1997: Die Geschichtskultur einer Stadt zwischen Deutschland und Polen, Osnabrück: Fibre, 2003.

Peter Seixas, “Historical Consciousness and Historical Thinking”, in Mário Carretero, Stefan Berger e Maria Grever (eds..), Palgrave handbook of research in historical culture and education, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2017, pp. 59-73.

Peter Seixas, “Indigenous Historical Consciousness. An Oxymoron or a Dialogue?”, in Mario Carretero, María Asensio e Miguel Rodríguez-Moneo (eds..), History Education and the Construction of National Identities, Charlotte, NC: Information Age Publishing, 2012, pp. 125–138.

Peter Seixas, Theorizing Historical Consciousness, Toronto: Toronto University Press, 2004.

Piet Blaas, Continuity and Anachronism. Parliamentary and Constitutional Development in Whig Historiography and in the Anti-Whig Reaction between 1890 and 1930, The Hague, Boston, London: Martinus Nijhoff, 1978.

Pierre Nora, “Entre memória e história: a problemática dos lugares”, Projeto História: Revista do Programa de Estudos Pós-Graduados de História, v. 10, (1993), pp. 1-22.

Pierre Nora, Realms of Memory: The Construction of the French Past, New York: Columbia University Press, 1996.

Ranajit Guha, History at the Limit of World-History, New York: Columbia University Press, 2003.

Reinhart Koselleck, “Espaço de experiência" e "horizonte de expectativa": duas categorias históricas”, Futuro passado: contribuição à semântica dos tempos históricos, Contraponto Editora, 2006, pp. 305-328.

Robbert-Jan Adriaansen, The Rhythm of Eternity. The German Youth Movement and the Experience of the Past, 1900–1933, New York: Berghahn Books, 2015.

Roy Rosenzweig e David Thelen, The Presence of the Past: Popular Uses of History in American Life, New York: Columbia University Press, 1998.

Sarah Macdonald, Approaches to European Historical Consciousness: Reflections and Provocations, Marburg: Körber Stiftung, 2000.

Scott Magelssen e Rebecca Justice-Malloy, Enacting History, Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2011.

Stefan Berger e Chris Lorenz, The Contested Nation. Ethnicity, Class, Religion and Gender in National Histories, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2008.

Stefan Berger, Mark Donovan e Keith Passmore, Writing National Histories Western Europe Since 1800, London: Routledge, 1999.

Stuart Macintyre e Anna Clark, The History Wars, Melbourne: Melbourne University Publishing, 2004.

Ulrich Raulff, “Von der Kulturgeschichte zur Geschichtskultur. Eine Wissenschaftsgeschichtliche Skizze”, in Klaus Hansen (ed.), Kulturbegriff und Methode. Der Stille Paradigmenwechsel in den Geisteswissenschaft, Tübingen: Narr, 1993, pp. 133–148.

Wolfgang Hasberg, “Erinnerungskultur — Geschichtskultur. Kulturelles Gedächtnis—Geschichtsbewußtsein. 10 Aphorismen zu begrifflichen Problemfeldern”, Zeitschrift für Geschichtsdidaktik, n. 3 (2004), pp. 198–207.

Wolfgang Hasberg, “Methoden Geschichtsdidaktischer Forschung. Problemanzeige zur Methodologie einer Wissenschaftsdisziplin”, Zeitschrift für Geschichtsdidaktik, n. 1 (2002), pp. 59–77.

Wulf Kansteiner, “Finding Meaning in Memory. A Methodological Critique of Collective Memory Studies”, History and Theory, v. 41, n. 2 (2002), pp. 179–197.

Downloads

Publicado

17-12-2025